Dębnik wczoraj i dziś

Tradycja rzemiosła kamieniarskiego na przestrzeni wieków – pejzaże dębnickie, część pierwsza

Czasem wystarczy tylko chwila, choć czasem dekada lub wiek. Nasze otoczenie i rzeczywistość, w której żyjemy, zmieniają się nieubłaganie i często pozostajemy tylko w roli obserwatora. Tak dzieje się w życiu każdego z nas, ale również całych społeczności. I ta myśl natchnęła mnie do tego, by przybliżyć Państwu dzieje związane z bogatą historią i tradycją rzemiosła kamieniarskiego najmniejszego sołectwa naszej Gminy Krzeszowice, jakim jest Dębnik, oraz wydobywanego tu od wieków surowca skalnego, który już na zawsze wpisał się w annały historii. Przez kilka wieków Dębnik zupełnie zmienił swój charakter. Kiedyś prężny ośrodek wydobywczo-kamieniarski, słynny w całej Rzeczpospolitej, a dziś spokojna wioska zachęcająca przyjezdnych i turystów do chwili wytchnienia i spacerów na łonie natury, pośród zieleni pól i lasów oraz nieczynnych łomów wapienia.

Właśnie minął rok, kiedy wraz z moimi stryjami – Adamem, Jerzym i Kazimierzem, ostatnimi z pokolenia mistrzów kamieniarskich z Dębnika, mieliśmy okazję przybliżyć część tej historii członkom Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Krzeszowickiej oraz zgromadzonej na spotkaniu w Muzeum publiczności. Prelekcja spotkała się z życzliwym zainteresowaniem i wieloma pytaniami. Część słuchaczy z tematem tradycji kamieniarskich Dębnika i samą materią, jaką jest wapień, zwany czarnym „marmurem” dębnickim, zetknęła się po raz pierwszy, choć styczność z tym materiałem mamy przecież na co dzień. Także to spotkanie dało mi asumpt i stanowiło przyczynek, by szerzej przedstawić to ciekawe zagadnienie, korzystając też z materiałów, dokumentów i zdjęć, a także wielu historii rodzinnych Cekierów zgromadzonych i opowiadanych przez stryjków, w szczególności Adama Jana Cekierę.

Warto wiedzieć, że z okolicznych różnorodnych złóż, bogatej w surowce skalne i mineralne ziemi krzeszowickiej, czarny wapień dębnicki odegrał bodaj największą i niezwykle istotną rolę w historii kultury i sztuki, szczególnie baroku, nie tylko naszego regionu, ale także całej Polski wraz z jej dawnymi ziemiami. Z dziełami wykonanymi przez dębnickich mistrzów kamieniarstwa możemy spotkać się w wielu kościołach, obiektach zabytkowych i użyteczności publicznej, zarówno małych miejscowości, jak i największych miast Polski, czy też na Litwie, w Ukrainie i Austrii, gdzie wapień ten przez lata miał zastosowanie do wykonania posadzek i schodów, detali architektury budownictwa sakralnego, jak portale, ołtarze i chrzcielnice, czy też nagrobki. Tutaj doskonałym przykładem będzie pobliski klasztor Karmelitów Bosych w Czernej z wieloma detalami architektury sakralnej z czarnego „marmuru”. Zresztą Dębnik zawdzięcza swój rozwój w głównej mierze zakonnikom, którzy byli w okresie największej świetności właścicielami dębnickich łomów. To właśnie w 2031 r. będziemy obchodzić 400-lecie objęcia w zarząd przez zakonników największego dębnickiego łomu, zwanego od tej pory Karmelicką Górą, i darowanego przez fundatorkę eremu, Agnieszkę Firlejową z Tęczyńskich.

Wapień dębnicki szeroko znany jest szczególnie wśród geologów, historyków sztuki i konserwatorów ze względu na swoje właściwości i wyjątkowe zabytki, w których został zastosowany. Piękny opis historyczny zamieścił w dziele „O sztuce polskiej XVII i XVIII wieku. Architektura. Rzeźba” w latach pięćdziesiątych minionego wieku wybitny filozof Władysław Tatarkiewicz, który zauroczony Dębnikiem i wydobywanym tu surowcem był częstym gościem oraz odwiedzał też warsztat mojego dziadka Mieczysława. Zachwycił go ten wyjątkowy kamień, który obrobiony ręką kamieniarza tak wybija się na piedestał i jest tak znaczący w wielu budowlach. Ta zbita skała osadowa, powstała niespełna czterysta milionów lat temu w okresie późnego Dewonu, ze względu na dużą zawartość bitumitów, niepozorna i szara w bryle, poddana procesowi polerowania, przeobraża się w piękny, lśniąco czarny, często smolisty, z kalcytowymi białymi żyłkami czy wtrętami pirytu skarb naszej ziemi krzeszowickiej.

Przez szereg lat w Dębniku działało jednak kilka wyrobisk poza tym najbardziej znanym i najbardziej odznaczającym się w krajobrazie Dębnika, czyli Karmelicką Górą. Poczynając od najstarszej Siwej Góry, przez Czarną Górę, Łom Tumidalskiego, ale także Cekierową Górę, nie mówiąc już o największym kamieniołomie eksploatowanym w okresie Polski Ludowej przez Krakowskie Zakłady Kamienia Budowlanego. To własne zasoby kamienia, dziedziczone z pokolenia na pokolenie, sprawiły, że tradycje kamieniarskie przez kilka wieków przetrwały także w rodzinie Cekierów. Pierwsze wzmianki nazwiska pochodzą z testamentu Adama Negowicza, wykonawcy słynnej kapliczki Boża Męka przy drodze z Dębnika do parafii i fundatora renowacji kościółka w Paczółtowicach. Jeszcze w drugiej połowie XX wieku z wyrobiska korzystał mój dziadek Mieczysław Cekiera, choć w latach 60. swój warsztat przeniósł już do Krzeszowic, w dużej mierze zajmując się produkcją lastryko, a jego dzieło kontynuował tam stryj Jerzy.

Mam nadzieję, że ten wstęp będzie zachętą. W kolejnych częściach zapoczątkowanego tutaj cyklu chciałbym podzielić się z Państwem skrawkami historii tej uroczej miejscowości i dębnickich kamieniarzy, w tym rodziny Cekiera, a w szczególności mojego dziadka Mieczysława, w oparciu o materiały zgromadzone przez stryja Adama. Mam nadzieję, że temat zaciekawi i skłoni Państwa także do odwiedzin i spacerów po naszej okolicy. Piękne dębnickie pejzaże uwiecznił na analogowych fotografiach mój brat Adam Cekiera.

tekst: Grzegorz Cekiera

zdjęcia: Adam Cekiera