Ogród, który współpracuje z przyrodą

Jak urządzić przestrzeń przyjazną ludziom i środowisku w warunkach miasta Krzeszowice

Jeszcze kilka lat temu o ogrodzie myślało się przede wszystkim w kategoriach estetyki. Miał być schludny, uporządkowany i przewidywalny. Dziś coraz wyraźniej widać, że to za mało. Ogród staje się częścią większego krajobrazu: miejscem, które może zatrzymywać wodę, dawać cień, poprawiać mikroklimat, karmić owady zapylające, wspierać ptaki i tworzyć bezpieczne schronienie dla drobnych zwierząt. Badania nad zielenią miejską i ogrodami pokazują, że nawet niewielkie, rozproszone powierzchnie zieleni mają znaczenie dla bioróżnorodności, a różnorodność roślin i obecność rodzimych gatunków wyraźnie zwiększają ich wartość przyrodniczą. W miejscowości takiej jak Krzeszowice, gdzie zabudowa styka się z polami, zadrzewieniami i skrawkami półnaturalnego krajobrazu, dobrze urządzony ogród może dawać dużo dobrego  — nie tylko dla właściciela, ale także dla całego otoczenia.

Ogród nie kończy się na płocie

Najważniejsza zmiana zaczyna się od sposobu myślenia. Ogród nie jest osobną wyspą. Nie funkcjonuje w oderwaniu od tego, co dzieje się za ogrodzeniem. Dla człowieka jest prywatną przestrzenią, ale dla przyrody stanowi fragment większej sieci: miejsce odpoczynku, żerowania, schronienia albo bezpiecznego przejścia między innymi terenami zielonymi lub nawet oazą do rozmnożenia się.

Właśnie dlatego nawet mały ogródek przy domu, rabata przy szeregowcu, pas zieleni przed blokiem czy wspólny skwer mogą mieć znaczenie większe, niż się wydaje. Tam, gdzie krajobraz jest rozdrobniony, to właśnie takie miejsca podtrzymują ciągłość życia. Jeśli są ubogie, zabetonowane i oparte na przypadkowych nasadzeniach, przyroda się cofa, bądź ucieka w odizolowane refugia. Jeśli są różnorodne, bogate w rośliny, glebę i wodę, zaczynają pełnić funkcję lokalnych ostoi. Badania nad krajobrazem miejskim pokazują, że bogactwo kwiatów i udział zieleni wyraźnie wpływają na liczebność i różnorodność zapylaczy.

Od roślin wszystko się zaczyna

Fundamentem każdego ogrodu pozostają rośliny. To od nich zależy, czy przestrzeń będzie naprawdę żyła, czy pozostanie tylko zielonym tłem. W polskich warunkach, a więc także w Małopolsce, najrozsądniej zaczynać swoją przygodę z aranżacją od gatunków rodzimych. Nie jest to kwestia sentymentu, lecz funkcji. Rośliny rodzime są powiązane z lokalnym klimatem, glebą, owadami i ptakami. Są częścią układu, który istnieje od dawna. Dając wrażenie kompletnej układanki.

Wśród drzew szczególnie wartościowych warto wskazać wierzbę iwę, która bardzo wcześnie dostarcza pyłku i nektaru wszelkim owadom, gdy po zimie mają one jeszcze niewiele źródeł pokarmu. Lipa drobnolistna daje silny pożytek latem i jest jednym z ważniejszych drzew dla owadów. Jarząb pospolity wpływa korzystnie dwa razy w roku: wiosną kiedy kwitnienie, a jesienią przez owoce, z których korzystają ptaki. Klon zwyczajny i klon jawor dostarczają pożytku nektarowego wiosną, a dąb szypułkowy należy do najcenniejszych drzew z punktu widzenia całych zespołów organizmów, bo jest miejscem azylu dla ogromnej liczby gatunków. Polecam czytelnikom portal internetowy Dzicy Zapylacze, gdzie szeroko opisane są znaczenia rodzimych drzew i roślin zielnych dla dzikich pszczół i innych owadów.

Podobnie jest z krzewami. Głóg jednoszyjkowy i głóg dwuszyjkowy kwitnąc dają owadów cenne pożywienie, a ich owoce długo utrzymują się jesienią i zimą, stając się pokarmem dla ptaków. Dereń świdwa, bez czarny, tarnina, kalina koralowa i leszczyna pospolita także mają wyraźną wartość ekologiczną. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Krakowie wydając opinie środowiskowe do nowo powstających obiektów kubaturowych wprost wskazuje dereń, bez czarny, głóg i tarninę jako dobre źródła pokarmu dla ptaków w sezonie jesienno-zimowym- jako forma aranżacji przestrzeni wokół tych obiektów.

To właśnie tu widać przewagę mądrego doboru roślin. Jedna roślina może jednocześnie dawać pyłek i nektar owadom, owoce ptakom, osłonę przed wiatrem, cień dla ludzi i poprawę mikroklimatu całej działki.

Nie każda zieleń działa na korzyść przyrody

W dyskusji o ogrodach trzeba jasno powiedzieć także o roślinach obcych i inwazyjnych. Nie każda roślina spoza naszej flory jest od razu zagrożeniem, ale część gatunków rzeczywiście wymyka się spod kontroli i zaczyna wypierać roślinność rodzimą. W takich przypadkach przestaje być prywatnym wyborem estetycznym, a staje się problemem środowiskowym.

Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska przypomina, że kwestie inwazyjnych gatunków obcych są uregulowane przepisami krajowymi i unijnymi, a wykazy takich gatunków są aktualizowane i obowiązują prawnie. W praktyce dla właściciela ogrodu oznacza to jedno: nie warto sadzić roślin, które mogą stać się źródłem problemu poza granicą posesji. Ogród przyjazny przyrodzie powinien wzmacniać lokalny krajobraz, a nie go deprecjonować. https://www.gov.pl/web/gdos/inwazyjne-gatunki-obce3

Zapylacze potrzebują ciągłości pożywienia, nie jednego wielkiego efektu sytości

Jeżeli ogród ma wspierać owady, nie wystarczy pojedynczy rabatowy „wybuch koloru” w jednym miesiącu. Zapylacze potrzebują ciągłości pokarmu od wczesnej wiosny do jesieni. W praktyce oznacza to takie zestawienie roślin, by po jednych gatunkach zakwitały kolejne.

Wczesną wiosną wielką rolę odgrywają wierzby, leszczyna, drzewa owocowe i gatunki runa, które ruszają szybko po zimie. Później znaczenie mają mniszek lekarski, dąbrówka rozłogowa, bluszczyk kurdybanek czy dzwonki. Latem dobry efekt daje lebiodka pospolita, macierzanki, żmijowiec zwyczajny, szałwia łąkowa, krwawnik pospolity i liczne gatunki koniczyn. Portal internetowy „Dzicy Zapylacze” wskazują właśnie takie rośliny jako szczególnie wartościowe dla dzikich pszczół: dostępne, rodzime lub dobrze funkcjonujące w naszym klimacie, długo kwitnące i użyteczne biologicznie.

To ważne zarówno w dużych ogrodach, jak i przy blokach. Na małej powierzchni nie trzeba wielu metrów kwadratowych, aby stworzyć dobry pożytek. Potrzeba raczej przemyślanego układu i rezygnacji z roślin, które są wyłącznie dekoracyjne, ale nie przynoszą realnej korzyści przyrodzie.

Ptaki zaczynają się od krzewów, nie od karmnika

Wiele osób myśli o ptakach dopiero zimą, kiedy zawiesza karmnik lub słoninę na sznurku. Tymczasem ogród przyjazny ptakom zaczyna się znacznie wcześniej. Najpierw trzeba stworzyć warunki, w których ptaki znajdą pożywienie i schronienie przez większą część roku.

Tu znów wracają rodzime krzewy. Głóg, dereń, bez czarny, tarnina, kalina i jarząb dają owoce, które są dla ptaków naturalnym pokarmem jesienią i zimą. Gęste, kolczaste albo silnie rozgałęzione krzewy pozwalają się ukryć i bezpieczniej gniazdować. Wystarczy, że ogród ma warstwę krzewów, trochę półcienia, nieco spokoju i mniej przesadnego porządkowania. Nie tylko Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Krakowie podkreśla, że sadzenie krzewów owocujących to jedna z najlepszych form wspierania ptaków w ogrodzie, ale mówią o tym samorządowcy, naukowcy, przyrodnicy, pasjonaci ornitolodzy.

Zimowe dokarmianie może być pomocą, ale tylko prowadzone rozsądnie. Oficjalne zalecenia podkreślają, że odpowiednie są nasiona, niesolone orzechy i tłuszcze przeznaczone dla dzikich ptaków, a nie pieczywo czy resztki z kuchni. Równie istotna jest czystość karmnika, bo niehigieniczne dokarmianie może sprzyjać chorobom.

Jeże i drobne zwierzęta potrzebują zakątków, nie sterylności

Ogród przyjazny przyrodzie nie kończy się na roślinach. Musi także przewidywać obecność zwierząt, które korzystają z takiej przestrzeni. Najbardziej oczywistym przykładem jest jeż. Nie potrzebuje on wymyślnych konstrukcji tak bardzo, jak potrzebuje spokojnego miejsca: sterty liści, gałęzi, martwego drewna, osłoniętego zakątka, którego człowiek nie będzie stale porządkował. Organizacje zajmujące się ochroną jeży wskazują właśnie takie elementy jako najprostsze i najskuteczniejsze rozwiązania ogrodowe.

Znaczenie ma również drożność przestrzeni. Szczelne ogrodzenia z podmurówką bywają wygodne, ale dla małych zwierząt stanowią pełną barierę. Tam, gdzie to możliwe, warto myśleć o przejściach i o żywopłotach zamiast twardych, nieprzepuszczalnych ścian. Dla jeża, a szerzej dla całej drobnej fauny, ogród nie powinien być pułapką.

W rejonie Krzeszowic trzeba także pamiętać o sarnach, zwłaszcza na obrzeżach zabudowy. Ich obecność jest naturalna tam, gdzie domy sąsiadują z polami i zadrzewieniami. To nie znaczy, że ogród ma stać się miejscem dokarmiania zwierzyny. Przeciwnie — lepiej unikać tworzenia takich zależności. Ale trzeba przyjąć, że część roślin będzie przez sarny odwiedzana, a młode nasadzenia czasem będą wymagały ochrony przed zgryzaniem czy czemchaniem.

Kompostownik to nie zaplecze techniczne ani śmietnik, lecz serce ogrodu

W dobrze urządzonym ogrodzie nie powinno zabraknąć kompostu. To jeden z najważniejszych elementów całego systemu. Kompost nie tylko zmniejsza ilość odpadów organicznych wywożonych z działki, ale przede wszystkim poprawia żyzność, strukturę i pojemność wodną gleby. Materia organiczna wiąże wodę, wspiera życie glebowe i sprawia, że ogród lepiej znosi zarówno suszę, jak i okresy intensywnych opadów.

To nie jest drobiazg techniczny. W praktyce właśnie od gleby zaczyna się odporność ogrodu. Można sadzić cenne gatunki, ale jeśli gleba jest martwa, zbita i uboga w próchnicę, ogród będzie stale wymagał ratowania. Kompostownik warto więc potraktować nie jako kłopotliwy narożnik, lecz jako istotną część założenia. Można go osłonić krzewami, włączyć w spokojniejszą część działki i uczynić naturalnym zapleczem całej zieleni.

Woda opadowa powinna zostać w ogrodzie

Nie da się dziś mówić o rozsądnym urządzaniu ogrodu bez retencji. Coraz częściej mamy do czynienia z dłuższymi okresami bez opadów, przerywanymi gwałtownymi deszczami. Ogród powinien więc nie tylko dobrze wyglądać, ale także zatrzymywać wodę.

Wody Polskie w materiałach o retencji przydomowej przypominają wprost, że im więcej betonu i szczelnych nawierzchni, tym mniejsza retencja. Podkreślają też znaczenie terenów biologicznie czynnych, czyli takich, które pozwalają na naturalną wegetację i wsiąkanie wód opadowych. Z kolei publiczne materiały o przydomowej retencji wskazują, że zbiorniki na deszczówkę, małe systemy gromadzenia wody i ograniczanie odpływu pomagają łagodzić skutki suszy i przeciwdziałać podtopieniom.

W praktyce oznacza to kilka prostych zasad. Warto zbierać wodę z dachu do zbiorników i wykorzystywać ją do podlewania. Warto tworzyć misy przy drzewach, zostawiać glebie zdolność do wchłaniania deszczu, a nie odprowadzać każdą kroplę w pośpiechu poza działkę. W większych ogrodach dobrze sprawdzają się ogrody deszczowe, niecki chłonne i miejsca z roślinnością wilgociolubną. W mniejszych — nawet zwykła rezygnacja z nadmiaru kostki i wykorzystanie ściółki czy kompostu daje odczuwalny efekt.

Łąka, rabata, alejka — wszystko może być zaprojektowane rozsądnie

W ogrodzie przyjaznym przyrodzie nie chodzi o rezygnację z wygody człowieka. Chodzi o to, by elementy użytkowe nie działały przeciwko ogrodowi. Alejki, spacerowniki, miejsca na ławkę czy stół są potrzebne. Trzeba je jednak projektować tak, by nie zamieniały całej działki w nagrzewającą się, uszczelnioną powierzchnię.

Dlatego lepiej wybierać nawierzchnie przepuszczalne: żwir, nawierzchnie mineralne, płyty układane z szerokimi spoinami, kamień z możliwością wsiąkania wody, a w bardziej naturalnych częściach także zrębki drzewne. To rozwiązania, które pozwalają wodzie wracać do gleby, zamiast natychmiast spływać. Są też bardziej spójne z ogrodem opartym na retencji i żywej glebie.

Tak samo jest z miejscem odpoczynku. Ławka w ogrodzie nie musi być ustawiona „naprzeciw zieleni”, jakby zieleń była dekoracją. Dużo lepiej działa, gdy człowiek siedzi wśród nasadzeń: przy lipie, obok derenia i kaliny, w pobliżu pasa z lebiodką, macierzanką albo krwawnikiem. Wtedy ogród nie jest tłem.

Mały ogród przy bloku też może mieć sens

W przestrzeniach przyblokowych często przegrywa się już na starcie, uznając, że mała powierzchnia nie daje możliwości. To błąd. W takich miejscach znaczenie ma każdy metr, bo właśnie tam zwykle najbardziej brakuje żywej, funkcjonalnej zieleni.

Na niewielkich powierzchniach dobrze sprawdzają się niskie byliny i zioła: macierzanka piaskowa, lebiodka pospolita, dzwonki, szałwia łąkowa, jasnoty i krwawnik pospolity. Dają pożytek zapylaczom, długo pracują w sezonie i są znacznie bardziej użyteczne biologicznie niż przypadkowe nasadzenia sezonowe.

Jeżeli do tego dojdzie kilka sensownych krzewów — na przykład dereń, bez czarny, głóg czy kalina — mały skwer lub ogródek zaczyna być prawdziwym miejscem życia. Nie trzeba wielkiego założenia. Wystarczy odejść od myślenia wyłącznie o szybkim efekcie wizualnym.

Duży ogród daje większe możliwości, ale wymaga większej wyobraźni

Na większej działce można stworzyć ogród bardziej zróżnicowany: z częścią wypoczynkową, bardziej naturalną, sadowniczą czy warzywną. To jednak nie znaczy, że duży ogród sam z siebie będzie dobry przyrodniczo. Wymaga większej odpowiedzialności, bo skala błędów też jest większa.

W takich ogrodach szczególnie dobrze działają żywopłoty mieszane z rodzimych krzewów, fragmenty mniej intensywnie koszone, miejsca z martwym drewnem, drzewa o różnym wieku, warstwa krzewów i warstwa zielna.

Ogród nie jest dany raz na zawsze

To jeden z najważniejszych wątków. Ogród nie jest stanem stałym. Nie da się go urządzić raz na zawsze i uznać, że temat jest zamknięty. Wszystko w przyrodzie rośnie, dojrzewa, starzeje się i przemija. Najlepiej widać to na drzewach.

Mała sadzonka zawsze wydaje się niegroźna i nikomu nie przeszkadza, ale po latach może okazać się zbyt duża dla miejsca, w którym została posadzona. Brzoza brodawkowata, topole i wierzby rosną szybko, lecz z czasem mogą stwarzać problemy przestrzenne i bezpieczeństwa. Dąb szypułkowy, buk zwyczajny czy lipa drobnolistna są bardzo wartościowe, ale wymagają miejsca i przewidywania ich przyszłych rozmiarów. Dlatego przed posadzeniem drzewa trzeba myśleć nie o dzisiejszej sadzonce, lecz o drzewie za dziesięć czy dwadzieścia lat.

W pewnym momencie część drzew trzeba będzie usunąć. Czasem z powodu choroby, czasem z powodu wieku, a czasem z uwagi na bezpieczeństwo publiczne albo bezpieczeństwo na prywatnej działce. Taka decyzja nie musi oznaczać porażki. Jest częścią odpowiedzialnego gospodarowania przestrzenią, która podlega zmianom. Usuwanie drzew i krzewów podlega określonym procedurom, a obowiązki właściciela zależą od okoliczności i parametrów drzewa.

Dobry ogród zaczyna się więc od wyobraźni. Trzeba widzieć nie tylko to, co posadzimy w tym roku, ale także to, czym ta roślina stanie się za kilka lub kilkanaście sezonów.

Prawo i odpowiedzialność

Przy większych decyzjach dotyczących zieleni nie można pomijać prawa. Dotyczy to zarówno inwazyjnych gatunków obcych, jak i usuwania drzew czy krzewów. W Polsce obowiązują przepisy krajowe i unijne regulujące te kwestie, a publiczne serwisy administracji jasno wskazują, że w zależności od sytuacji wycinka może wymagać zgłoszenia lub uzyskania zezwolenia. https://www.gminakrzeszowice.pl/gospodarka_i_srodowisko/Wycinka_drzew

Dla właściciela ogrodu oznacza to rzecz prostą: zanim podejmie większą decyzję, powinien sprawdzić nie tylko stan rośliny, ale także stan prawny tego tematu. Ogród prywatny jest przestrzenią gospodarowaną indywidualnie, ale nie pozostaje poza regułami ochrony przyrody.

Ogród dla człowieka, ale nie przeciw naturze

Na końcu zostaje pytanie najważniejsze: po co właściwie jest ogród? Odpowiedź wcale nie musi być skomplikowana. Ma służyć człowiekowi. Ma dawać cień, spokój, miejsce odpoczynku, możliwość spaceru po własnym terenie, zapach roślin, obserwację ptaków i kontakt z żywą przestrzenią.

Nie ma sprzeczności między wygodą a przyrodą. Sprzeczność pojawia się dopiero wtedy, gdy próbuje się urządzić ogród bez odpowiedniej gleby, bez optymalnej ilości wody, bez rodzimych roślin, bez pokarmu dla owadów i ptaków, bez myślenia o czasie.

Dobrze urządzony ogród w Krzeszowicach może być miejscem odpoczynku, małą ostoją bioróżnorodności i rozsądną odpowiedzią na współczesne problemy: suszę, wymieranie owadów, ubożenie krajobrazu i nadmiar uszczelnionych czy izolowanych powierzchni. Może mieć alejkę, ale przepuszczalną. Może mieć ławkę, ale ustawioną wśród żywych nasadzeń. Może mieć rabaty, ale oparte na kompoście i zasilane deszczówką. Może mieć część bardziej uporządkowaną i część bardziej swobodną. Niech wskazówki te rozpoczną nowe myślenie o starych problemach. Dla czytelnika niech będą one początkiem odkrywania super ciekawego świata zależności między gatunkowej, zależności między osobnikami a ich domem. Niech czytelnik zacznie zgłębiać ekologię.

Tekst: Kordian Habel

Zdjęcia: Kordian Habel, Paulina Szelerewicz

Artykuł powstał w ramach współpracy Centrum Kultury i Sportu w Krzeszowicach z regionalną Dyrekcją Lasów Państwowych w Krakowie. Obie instytucje współtworzą projekt „Klub Przyjaciół Lasu”.